حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى

394

بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )

سعيد بر سر حكومت زنگبار با وى درگير شد ، تا آنكه با دخالت مستقيم كلنل ريك پى ، وزير مختار انگليس در زنگبار ، برغش تحت الحفظ به بمبئى فرستاده شد . پس از آن ميان صيد ثوينى حاكم مسقط و او خصومت درگرفته ، لرد كانينگ فرمانفرماى هندوستان افرادى را مأمور بر طرف كردن خصومت ميان اين دو برادر كرد و سرانجام قرار بر آن شد كه حكومت زنگبار از مسقط تجزيه شده و صيد ماجد در حكومت زنگبار مستقل باقى مانده و هر ساله مبلغى معين به برادر بزرگ خود صيد ثوينى حاكم مسقط به عنوان باج بپردازد ، اما پس از چندى صيد ماجد استقلال خود را در حكومت زنگبار اعلام كرد . صيد ثوينى جهت سركوبى وى از مسقط حركت كرد ، اما با دخالت انگليسىها از وقوع درگيرى جلوگيرى شده و صيد ماجد دوباره به فرمان او گردن نهاد . ( عمان ، پيشين ، 185 - 187 ؛ تاريخ مسقط و عمان . . . ، پيشين ، صص 140 و 144 و 152 ) . محمد بن خليفه : محمد در سال وفات پدرش خليفه بن سعيد ( 1291 ق . / 1874 م . ) . متولد شد . پيش از آن مشايخ قاسمى در سال 1170 ق . / 1756 م . از جلفار ( رأس الخيمه ) به لنگه آمده و از طرف حاكم بستك سمت شيخى و ضابطى را داشت ، و معروف‌ترين شيخ از ميان قواسم لنگه ، شيخ خليفهء مذكور ، ضابط بندر لنگه و لشتان بود . لنگه در زمان وى رو به رونق رفت و بندر تجارى مهم لارستان و جنوب فارس شد ، اما پس از فوت شيخ خليفه بين مشايخ قواسم اختلافات شديدى رخ داد ، و بندر لنگه نيز به واسطهء همين اختلافات محلى رونق اوليهء خود را از دست داد . آخرين مشايخ قواسم ، شيخ محمد بن خليفه بود كه در سال 1316 ق . / 1898 م . ادارهء امور لنگه را در دست گرفت و مكنت و تمول چشمگيرى از عايدات تجارت بندر نصيب وى شد ، اما پس از مدتى از پرداخت ماليات به دولت مركزى ايران سرباز زد « 1 » و در نتيجهء حكومت وقت به وسيلهء احمد خان دريابيگى و با كمك ناظم التجار بوشهرى وى را سركوب كرد . در نهايت ، محمد بن خليفه به شارجه گريخت و كليهء املاكش به تصرف دولت درآمد و حكومت مركزى لنگه به خوانين بلوردى زير نظر احمد خان دريابيگى ، حكمران كل بنادر و جزاير خليج فارس اجاره داده شد . با اين وصف ، سلسلهء مشايخ قواسم لنگه در سال 1317 ق . / 1899 م . برافتادند . ( سفرنامهء سديد السلطنه ، پيشين ، صص 607 - 609 ؛ نوربخش ، حسين ، بندر لنگه در ساحل خليج فارس ، بندر عباس اداره كل فرهنگ و هنر استان هرمزگان ، ص 55 ؛ سرزمين‌هاى شمالى پيرامون . . . ، پيشين ، 1358 ، ص 198 ؛ تاريخ جهانگيريه . . . ، پيشين ، صص 296 - 298 ) . مستوفى الممالك ، ميرزا يوسف آشتيانى : مستوفى الملك ، معروف به آقا يا جناب آقا ، فرزند ميرزا حسن ، پسر ميرزا كاظم ، كه در سال 1227 ق . / 1812 م . متولد شد . ميرزا يوسف پس از فوت پدرش ميرزا حسن مستوفى الممالك دوم در سال 1261 ق . / 1845 م . از طرف محمد شاه ملقب به مستوفى الممالك شد . ميرزا تقى خان امير كبير ، پس از رسيدن به صدارت ، مستوفى الممالك را مورد توجه و لطف خود قرار داد ، در نتيجه ، در طول دورهء صدارت ميرزا آقا خان نورى ، ميرزا يوسف به عراق عرب تبعيد شد ، اما پس از سقوط ميرزا آقا خان ، وى با همان احترام قبلى به سر كار بازگشت . وى در سال 1280 ق . / 1863 م . وزير دارايى شد و ناصر الدين شاه در تشكيلات جديدى كه در سال 1283 ق . / 1866 م . ايجاد كرد مناصبى را علاوه بر وزارت دارايى بر عهدهء نامبرده گذارد كه عبارت‌اند از : ادارهء امور آذربايجان ، كردستان ، قم ، ساوه ، زرند ، ادارهء رخت‌دارخانه و صندوق‌خانهء شاه ، اصطبل خانه ، عمارت دولتى و . . . در سال 1284 ق . / 1867 م . بشدت مورد توجه ناصر الدين شاه قرار گرفت و عنوان « رئيس الوزاره » يافت . در سال 1288 ق . / 1871 م . هم زمان با صدرات ميرزا حسين خان سپهسالار ( مشير الدوله ) ، دوباره انزوا اختيار كرد و پس از عزل مشير الدوله براى بار دوم به مشاغل پيشين خود بازگشت . در سال 1298 ق . / 1881 م . ميرزا يوسف مستوفى الممالك با تصويب شاه تمام مسئوليت‌هاى خود را به كودك هفت‌ساله‌اش ميرزا حسن - كه ملقب به مستوفى الممالك شده بود - واگذار كرد . مستوفى الممالك در 25 جمادى الثانى 1298 ق . / 1881 م . به موجب دست خط ناصر الدين شاه به طور رسمى ، صدرات را پذيرفت . وى در رجب 1303 ق . / 1885 م . درگذشت و تمامى كارها و مشاغل وى به پسر خردسالش به نيابت ميرزا هدايت وزير دفتر محول گرديد ( سفرنامهء سديد السلطنه ، پيشين ، ص 505 ، صدر التواريخ ، پيشين ، صص 282 - 283 ، حقايق الاخبار ناصرى ، پيشين ، ص 37 ؛ شرح‌حال رجال ايران ، پيشين ، ج 4 ، صص 478 - 479 ) . مسعود السلطان ، ميرزا احمد خان : مسعود السلطان ، برادر موقر الدوله بوشهرى و برادرزادهء ميرزا عبد اللّه عون الملك كنگانى كارگزار بندر عباسى ، منصب كارگزارى بنادر را عهده‌دار بوده و در سال 1312 ق . / 1894 م . وفات كرده است . ( سفرنامهء سديد السلطنه ، پيشين ، صص 5 - 384 و 389 ) . مشير الملك ( ثانى - شيرازى ) ، ميرزا ابو الحسن خان : مشير الملك ، فرزند ميرزا محمد على مشير الملك ، كه در سال 1226 ق . / 1811 م . متولد و در سال 1262 ق . / 1846 م . وزير

--> ( 1 ) نويسنده كتاب تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستكى علت مأموريت دريابيگى به سركوب محمد بن خليفه را اجحاف پيشكار وى ، سيد يوسف مهركانى در حق تجار لارى مقيم بندر لنگه و شكايت‌هاى مكرر ايشان به دولت مركزى ( دربار مظفر الدين شاه ) ذكر مىكند .